Forum

Niemand praatte, en toch was het oorverdovend. De stilte drukte als een warme tropische dag op de schouders van de mensen; zwaar en vermoeiend. Het geratel van de metalen wielen over het spoor had bedreigend geklonken, een voorbode van het slechte dat komen zou, maar nu was het simpelweg een gedreun. Een borend geluid die dwars door je schedel ging.

Miriam kon zich haar eerste treinreis nog goed herinneren; met haar ouders, haar oudere broer en haar beste vriendin gingen ze naar Artis. Ze was nog nooit eerder naar de dierentuin geweest en had haar ogen uitgekeken. Wel had ze heel even haar vader bezorgd aangekeken en gevraagd of die dieren het wel leuk vonden om opgesloten te zijn. Haar vader had uitgelegd dat dat niet zo voelde voor de beesten.

Haar tweede treinreis was naar kamp Westerbork.

Het was een zonnige dag geweest; zij zat binnen met haar familie, op de derde verdieping van een leegstaand kantoor. Haar beste vriendin had ze al een paar maanden niet meer gezien. En op die heerlijke zonnige dag viel alles uiteen. De Duitse soldaten kwamen binnengestormd; niemand had het verwacht. Normaal gesproken kwamen ze ‘s nachts. Ze kregen hoogstens vijf minuten de tijd om spullen bij elkaar te pakken. Op dat moment had Miriam het niet in de gaten, maar nu ze er aan terug dacht, leek het bijna alsof één van de soldaten haar een blik van medelijden toe had geworpen.

Miriam had veel tijd om na te denken. In Westerbork werd ze gescheiden van haar vader en haar broer. Zij bleven achter, terwijl Miriam en haar moeder door moesten reizen naar Sobibor, via Auschwitz-Birkenau. In tegenstelling tot Westerbork, werden ze ruw in veewagons geduwd, met oude en jonge mensen, zieke mensen, gehandicapten en zwangere vrouwen. Ze wist niet waar haar moeder was, maar ze durfde zich niet te bewegen.

Miriam had een plekje tegen de wand van de veewagon weten te bemachtigen. Ze voelde de ruwe groeven van het hout met haar hand. Het was zo stil. In de trein naar Westerbork hadden de mensen geprobeerd de moed erin te houden. Er werden voorzichtig grapjes gemaakt, getekend en iemand had zelfs een set kaarten mee kunnen nemen. In deze trein durfde niemand zich te verroeren. Miriam had haar knieën opgetrokken. Naast haar zat een man rochelend te hoesten. Hij zou niet de eerste zijn die de treinreis naar een concentratiekamp niet overleefde.

Aan de andere kant van de wagon - nauwelijks vier meter, maar door de mensenmassa kon ze niet zien wie het was - begon een klein kind te huilen. Een paar maanden oud; de vrouw was bevallen van een zoon in Westerbork.

Miriam staarde recht voor zich uit en probeerde niet te reageren toen de man naast haar nog meer rochelende geluiden maakte. Ze was al bijna zestien; in de ogen van de Duitsers geen kind meer. En ze kon zich best gedragen als een normale volwassene.

Maar wat was normaal? Honderden mensen vervoeren met veewagons zonder vers voedsel, water, of zelfs frisse lucht, was dat normaal? Toen ze een jaar of negen was, was alles zoveel simpeler. Iedereen wist wat normaal was, en wat niet. Met de oorlog was dat allemaal veranderd; normen en waarden stonden op zijn kop. Opeens was alles vergoelijkt. In de juiste omstandigheden mocht je opeens alles doen. Inclusief het wegjagen van mensen uit hun eigen land.

Miriam wist niet meer zeker wat normaal was, en wat niet. Een oudere vrouw die een meter verderop zat, met een bleek en ingevallen gezicht, keek op haar horloge. “Twee dagen,” kondigde ze aan met een zachte maar heldere stem.

Als ze de soldaten in Westerbork mocht geloven, zouden ze er bijna zijn. De treinreis naar Sobibor duurde drie dagen. Miriam had verhalen over Sobibor gehoord. Je kwam niet meer levend uit Sobibor terug, fluisterden de mensen in Westerbork in haar oor. Daar wilde je niet heen.

Misschien had ze moeten wegrennen toen haar naam werd genoemd. Proberen te ontsnappen. Toch zou haar dat nooit gelukt zijn.

Terwijl de trein over de rails denderde, wist Miriam dat ze alle reden had om boos te zijn. Echter, dat was niet wat ze voelde. Ze was gewoon bang.